GIỚI THIỆU
Rối loạn phân ly là tình trạng mất một phần hoặc toàn bộ sự hợp nhất bình thường giữa ký ức, quá khứ, ý thức về đặc tính cá nhân với các cảm giác trực tiếp và khả năng kiểm soát vận động của cơ thể. Đây là một rối loạn chức năng có liên quan chặt chẽ với sang chấn tâm lý và cấu trúc nhân cách của người bệnh.
NGUYÊN NHÂN
- Những stress có thể khởi phát rối loạn phân ly gồm các hoàn cảnh xung đột, các vấn đề không giải quyết được, các mối quan hệ phức tạp giữa người với người hoặc, đôi khi, các nhu cầu tâm lý không được đáp ứng. Các yếu tố này tác động lên tâm thần, làm xuất hiện các cảm xúc mạnh, chủ yếu là các xúc cảm tiêu cực như lo lắng, buồn rầu, tức giận, ghen tuông, thất vọng…
- Rối loạn phân ly dễ phát sinh ở người có nhân cách thuộc loại hình thần kinh nghệ sỹ yếu.
- Các bệnh lý cơ thể như nhiễm khuẩn, nhiễm độc, chấn thương sọ não… nói chung là các nhân tố làm suy yếu hệ thần kinh, làm giảm hoạt động của vỏ não và tăng cường hoạt động dưới vỏ, từ đó tạo điều kiện thuận lợi cho sự khởi phát rối loạn phân ly.
CHẨN ĐOÁN
Chẩn đoán xác định
Tiêu chuẩn chẩn đoán theo ICD 10
Lâm sàng
(A) Các nét lâm sàng biệt định cho các rối loạn cá nhân thuộc nhóm F44 (liệt, run, mất đứng mất đi, mù, điếc, câm, tê bì, sững sờ, quên, co giật, hiện tượng bị xâm nhập…).
(B) Không có bằng chứng của một rối loạn cơ thể nào đủ khả năng giải thích các triệu chứng.
(C) Có bằng chứng về nguyên nhân tâm lý dưới dạng sự liên hệ thời gian rõ rệt giữa triệu chứng với sự kiện gây sang chấn, đồng thời có các vấn đề hoặc các mối quan hệ bị rối loạn.
Cận lâm sàng
- Xét nghiệm máu: huyết học, sinh hoá, vi sinh (HIV, VGB, VGC).
- Xét nghiệm nước tiểu, xét nghiệm tìm chất ma tuý, huyết thanh chẩn đoán giang mai…
- Trắc nghiệm tâm lý: nhóm trắc nghiệm đánh giá nhân cách (MMPI, EPI…), trắc nghiệm tâm lý đánh giá lo âu (Zung, Hamilton lo âu…), đánh giá trầm cảm (Beck, Hamilton trầm cảm…), đánh giá rối loạn giấc ngủ phối hợp (PSQI…) …
- Các xét nghiệm nhằm xác định bệnh lý kết hợp hoặc loại trừ nguyên nhân thực thể tuỳ theo triệu chứng lâm sàng của rối loạn phân ly.
- Điện não đồ, lưu huyết não.
- Điện tâm đồ, XQ tim phổi, siêu âm ổ bụng, siêu âm tuyến giáp.
- Xét nghiệm hormon tuyến giáp.
- CT, MRI…
- Ngoài ra có thể phối hợp với các chuyên khoa khác để chỉ định thêm các xét nghiệm chẩn đoán phân biệt.
Chẩn đoán phân biệt
- Các bệnh thần kinh nội khoa: viêm não, xuất huyết não, hội chứng Guillain – Barre (viêm đa rễ và dây thần kinh nguyên phát), các bệnh lý về cơ như nhược cơ, viêm đa cơ…, các triệu chứng thần kinh sớm của AIDS, xơ cứng rải rác.
- Rối loạn dạng cơ thể.
- Rối loạn giả bệnh.
- Cơn co giật động kinh.
ĐIỀU TRỊ
Nguyên tắc điều trị
- Rối loạn phân ly là bệnh tâm sinh nên trong điều trị, liệu pháp tâm lý có vai trò quan trọng.
- Bước đầu tiên cần thực hiện là loại bỏ triệu chứng bằng liệu pháp giải thích phù hợp, kết hợp ám thị.
- Sau đó cần tiến hành điều trị dự phòng tái diễn bệnh bằng các liệu pháp tâm lý hướng tới nhân cách như liệu pháp tâm lý nhóm, thư giãn luyện tập, liệu pháp nhận thức, vận động trị liệu, hoạt động trị liệu…
- Rối loạn phân ly thường kèm theo trầm cảm và lo âu.
- Ưu tiên đơn trị liệu (chọn một trong các thuốc liệt kê dưới đây). Nếu chưa hiệu quả thì sử dụng đồng thời một thuốc chống trầm cảm và một thuốc an thần kinh được khuyến cáo nhiều hơn cả.
- Khởi liều thấp và tăng liều từ từ cho đến khi đạt hiệu quả.
- Hạn chế lạm dụng nhóm thuốc giải lo âu gây nghiện.
Sơ đồ/phác đồ điều trị
Liệu pháp hóa dược + liệu pháp tâm lý
Điều trị cụ thể
Các thuốc chống trầm cảm: lựa chọn một hoặc hai hoặc ba thuốc trong nhóm thuốc sau:
Nhóm SSRI, SNRI, 3 vòng hoặc nhóm khác
- Imipramin: liều 150-300 mg/24 giờ.
- Amitriptylin: liều150-300 mg/24 giờ.
- Paroxetin: liều 20-80 mg/24 giờ.
- Fluoxetin: liều10-80 mg/24 giờ.
- Fluvoxamin: liều 50-300 mg/24 giờ.
- Citalopram: liều 20-60 mg/24 giờ.
- Escitalopram: liều10-20 mg/24 giờ.
- Sertralin: liều 50 - 200 mg/24 giờ.
- Venlafaxin: liều 37,5 - 375 mg/24 giờ.
- Mirtazapin: liều 15 - 60 mg/ 24 giờ.
Các thuốc giải lo âu: chọn một hoặc hai hoặc ba thuốc trong nhóm sau:
Thuốc giải lo âu gây ngủ nhóm Benzodiazepin
- Diazepam: liều 5 - 20 mg/24 giờ.
- Lorazepam: 2 - 6 mg/24 giờ.
- Bromazepam: 6-12mg/24 giờ.
- Alprazolam: 1 - 4 mg/24 giờ…
Các thuốc khác
- Nhóm thuốc chẹn beta giao cảm: propanolol…
- Các an thần kinh: olanzapin, quetiapin, sulpirid…
- Nuôi dưỡng tế bào thần kinh: piracetam, ginkgo biloba, vinpocetin, choline alfoscerate, nicergoline, ….
- Thuốc hỗ trợ chức năng gan, thuốc tăng cường nhận thức…
TIÊN LƯỢNG VÀ BIẾN CHỨNG
- Rối loạn phân ly có tiên lượng tốt nếu khởi phát cấp tính, liên quan trực tiếp đến sang chấn tâm lý, và không có các bệnh lý nội khoa, thần kinh và tâm thần kèm theo.
PHÒNG BỆNH
- Bồi dưỡng nhân cách.
- Rèn luyện khả năng thích nghi cao với môi trường.
Tài liệu tham khảo
- Quyết định số 2058/QĐ-BYT Ngày 14 tháng 05 năm 2020 của Bộ trưởng Bộ Y Tế về: Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị một số rối loạn tâm thần thường gặp