GIỚI THIỆU
Là một phản ứng cấp tính của da đối với các tác nhân kích ứng có nguồn gốc từ côn trùng.
- Viêm da tiếp xúc do Paederus là thể thường gặp nhất.
- Tại Việt Nam, bệnh có xu hướng xuất hiện vào mùa mưa bão, có thể tạo thành dịch và cũng có thể rải rác quanh năm.
- Mặc dù bệnh không nguy hiểm nhưng thường khiến người bệnh lo lắng.
NGUYÊN NHÂN
- Bệnh khởi phát do một loại côn trùng ở vùng nhiệt đới nóng, ẩm, có tên khoa học là Paederus, còn được gọi là kiến khoang (hay kiến kim, kiến lác, kiến nhốt, kiến cằm cặp, kiến cong đít...).
- Côn trùng thuộc họ cánh cứng, phân bố khắp nơi trên thế giới; thường gặp nhất ở châu Phi và châu Á.
- Côn trùng có mình dài khoảng 7-10mm, thân mảnh, gồm 3 đôi chân; cơ thể có 2 vòng đỏ và 3 vòng đen rất điển hình. Chúng bay và chạy rất nhanh, thường ẩn náu ở các nơi ẩm ướt, hoạt động chủ yếu vào ban đêm và rất ưa ánh sáng đèn huỳnh quang. Khi bị chà xát, côn trùng bị dập nát và phóng thích chất dịch trong cơ thể có chứa chất paederin gây viêm da tiếp xúc.
CHẨN ĐOÁN
Chẩn đoán xác định
Lâm sàng
- Tại vị trí côn trùng đụng/chà xát và gây phản ứng, biểu hiện viêm da xuất hiện. Ban đầu thường chỉ có một hoặc vài đám da đỏ, hình dạng dài như vết cào xước, kèm theo phù nề mức độ nhẹ; kích thước dao động từ vài mm đến vài cm. Sau vài giờ hoặc trong vòng 1 ngày, tại nền dát đỏ có thể xuất hiện mụn nước/bọng nước.
- Khi bệnh thể nhẹ: người bệnh chủ yếu cảm thấy rát và ngứa, có thể kèm theo một vài vết đỏ lấm tấm, kèm mụn nước và mụn mủ nhỏ. Sau 3-5 ngày, tổn thương khô lại và không hình thành phỏng nước hoặc bọng mủ. Nếu nặng: tổn thương lan rộng, có bọng nước và bọng mủ nông lan rộng; có thể tiến triển thành trợt loét hoặc hoại tử.
- Vị trí: tổn thương có thể ở bất kỳ vị trí nào nhưng thường gặp ở các vùng da hở. Tổn thương ở mắt có thể gây sưng nề, trợt đỏ và chảy nước mắt; các vị trí khác như nách, bẹn, vùng sinh dục... có thể gây sưng đau làm hạn chế đi lại.
- Cơ năng: biểu hiện bỏng rát và ngứa. Nếu bội nhiễm có thể kèm đau nhức và khó chịu.
- Toàn thân: một số trường hợp tổn thương lan rộng có thể gây đau nhức, sốt, mệt mỏi, kèm nổi hạch cổ, nách hoặc bẹn tùy theo vùng tổn thương.
Cận lâm sàng
- Thường không có dấu hiệu đặc biệt; một số trường hợp có thể thấy phỏng mủ lan rộng, hạch sưng to và bạch cầu có thể tăng cao.
Chẩn đoán phân biệt
- Bệnh zona
- Bệnh herpes da: mụn nước nhỏ tập trung thành chùm trên nền dát đỏ ở vùng bán niêm mạc (môi), niêm mạc (miệng, sinh dục); đau rát nhiều tại tổn thương.
- Dễ chẩn đoán nhầm.
- Do nhiễm Varricella-zoster virút (VZV).
- Tổn thương là dát đỏ, sau đó xuất hiện mụn nước và bọng nước lõm ở giữa, tập trung thành các đám dọc theo thần kinh ngoại biên. Đau rát nhiều tại tổn thương.
- Xét nghiệm tế bào Tzanck cho thấy tế bào ly gai và tế bào đa nhân khổng lồ.
- Viêm da tiếp xúc do các nguyên nhân khác: viêm da tiếp xúc dị ứng, viêm da tiếp xúc kích ứng.
TIẾN TRIỂN
- Nếu được điều trị sớm, bệnh có thể thuyên giảm nhanh; sau khoảng 4-6 ngày tổn thương đóng vảy tiết, khô dần, vảy bong để lại vết da sẫm màu và mất đi dần theo thời gian.
- Người bệnh có thể tái phát vài lần. Trong bối cảnh tập thể, có thể ghi nhận nhiều người mắc bệnh cùng thời điểm.
ĐIỀU TRỊ
Điều trị tại chỗ là chủ yếu và cần dựa vào giai đoạn tổn thương.
Tại chỗ
- Ngay khi bị tổn thương: có thể sử dụng nước muối sinh lý (NaCl 9%0) để rửa tổn thương 3-4 lần/ngày nhằm trung hòa độc tố của côn trùng. Không nên kì cọ làm tổn thương lan rộng.
- Khi các tổn thương đỏ, đau rát: dùng thuốc làm dịu và chống viêm, ví dụ các loại hồ (hồ nước, hồ Tetra-Pred) hoặc các loại mỡ kháng sinh phối hợp với corticoid bôi 2-3 lần/ngày.
- Trường hợp bọng nước, bọng mủ: chấm dung dịch milian, castellani, nước thuốc tím pha loãng... và bôi 1-2 lần/ngày.
Toàn thân
Thông thường không cần điều trị.
- Trường hợp thương tổn lan rộng, bọng mủ rộng và có dấu hiệu nhiễm trùng toàn thân: chỉ định kháng sinh uống.
- Kháng histamin để giảm ngứa và giảm kích ứng da.
PHÒNG BỆNH
- Biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất là tránh tiếp xúc với côn trùng gây bệnh.
- Nếu đã tiếp xúc hoặc nghi ngờ tiếp xúc, cần thực hiện:
- Khi phát hiện côn trùng đang bò trên da, lấy côn trùng ra khỏi người bằng cách thổi hoặc dùng tờ giấy để côn trùng bò lên; sau đó rửa sạch vùng da đã tiếp xúc.
- Khi đã vô tình chà xát côn trùng, cần rửa sạch tay và những vùng da đã tiếp xúc.
- Khi phát hiện côn trùng trong khu vực sinh sống, cần ngăn cản bằng cách đóng cửa hoặc sử dụng lưới mắt nhỏ ngăn côn trùng; đồng thời có thể thay đèn huỳnh quang bằng đèn ánh sáng vàng.
- Nên ngủ màn và kiểm tra giường chiếu, chăn màn, khăn, quần áo trước khi sử dụng.
- Làm sạch khu vực quanh nhà. Khi làm việc dưới ánh đèn, tránh dùng tay đập hoặc quệt nếu có cảm giác vướng trên da.
Tài liệu tham khảo
- Da liễu - Bộ Y Tế