Kỹ thuật khí dung cho người bệnh

GIỚI THIỆU

Thở khí dung là một phương thức điều trị thường quy trong các bệnh lý thuộc hệ hô hấp.

Kỹ thuật sử dụng thiết bị chuyên dụng (máy phun khí dung hoặc nguồn oxy) nhằm chuyển thuốc từ dạng lỏng thành các hạt nhỏ li ti/dạng sương mịn. Sau đó, nhờ cơ chế hoạt động tương tự máy thở hoặc lực hít của người bệnh, thuốc được đưa trực tiếp vào đường thở, giúp thuốc đi sâu vào các đường dẫn khí rất nhỏ trong phổi. Nhờ vậy, hiệu quả điều trị được nâng cao và triệu chứng hô hấp được cải thiện, bao gồm: hụt hơi gắng sức, ho, khó thở, khò kè, đờm cô đặc, trong bối cảnh SpO ₂ < 90% và/hoặc người bệnh có tiền sử bệnh như hen phế quản, viêm phổi,…

⇒ Cần tiếp cận và đánh giá nhanh chóng để xử trí kịp thời, nhằm tránh tai biến cho người bệnh.

CHỈ ĐỊNH VÀ CHỐNG CHỈ ĐỊNH

Chỉ định

Mục tiêu khi thực hiện thở khí dung là đưa thuốc trực tiếp vào nhu mô phổi để điều trị hoặc kiểm soát triệu chứng, giảm tình trạng co thắt phế quản trong bối cảnh cấp cứu, qua đó giúp người bệnh dễ thở hơn. Kỹ thuật còn có tác dụng làm giảm viêm nhiễm, long đờm và cải thiện độ thông thoáng của đường thở; trong một số trường hợp viêm phổi hoặc nhiễm khuẩn hô hấp,… có thể kết hợp đưa thuốc kháng sinh hoặc kháng viêm trực tiếp vào phổi theo chỉ định. Thông thường, bác sĩ sẽ ra y lệnh sau khi thăm khám và đánh giá tình trạng hô hấp, trong các trường hợp thường gặp như:

Cắt cơn hen, phòng ngừa cơn hen phế quản.
Viêm phế quản/tiểu phế quản cấp.
Viêm mũi họng cấp và mạn tính.
Viêm xoang.
Viêm phổi.
Bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD).

Chống chỉ định

Mặc dù thở khí dung là một phương pháp điều trị có hiệu quả cho nhiều bệnh lý đường hô hấp, vẫn có các chống chỉ định hoặc các tình huống cần thận trọng khi chỉ định cho người bệnh thở khí dung:

Dị ứng với thuốc.
Có tiền sử sốc phản vệ với thuốc điều trị dạng khí dung.
Người bệnh đang trong tình trạng tăng áp lực phổi: tràn khí màng phổi, phù phổi,…
Chảy máu đường hô hấp: do chấn thương, ho ra máu,…; việc thở khí dung có thể gây kích thích đường hô hấp, làm tăng nguy cơ chảy máu.
Người bệnh tăng áp lực nội sọ.
Người bệnh tâm thần hoặc đang quá kích động, không hợp tác…

NGUYÊN TẮC

Khi sử dụng kỹ thuật thở khí dung, cần tuân thủ các nguyên tắc cơ bản để bảo đảm an toàn và đạt hiệu quả điều trị:

Đúng chỉ định.
Vệ sinh sạch sẽ thiết bị sau mỗi lần sử dụng, bảo đảm thiết bị luôn trong tình trạng hoạt động tốt.
Hướng dẫn người bệnh tư thế đầu cao và hít vào bằng miệng.
Lựa chọn loại thiết bị phù hợp với người bệnh.
Theo dõi sát người bệnh trong suốt quá trình thở: nhịp thở, kiểu thở, SpO ₂.
Đánh giá phản ứng của người bệnh trước, trong và sau khi thở.
Hỗ trợ vỗ lưng để long đờm hoặc hút đờm dãi sau khi thở để giúp người bệnh thông thoáng đường thở.

CÁC BƯỚC TIẾN HÀNH

Nội dung	Các bước thực hiện	Yêu cầu
Trước khi thực hiện
1. Chuẩn bị dụng cụ.	Chỉ định của Bác sĩ. Xe tiêm (rác xanh,vàng, sát khuẩn nhanh, khay, gạc, bơm tiêm các cỡ...). Mặt nạ thở khí dung phù hợp. Dây nối. Máy thở khí dung (hoặc bình oxy hoặc hệ thống oxy). Sonde hút đờm phù hợp, máy hút đờm (nếu cần).	Đảm bảo đầy đủ dụng cụ cho việc thực hiện công việc.
2. Chuẩn bị thuốc.	Y lệnh thuốc của Bác sĩ (kiểm tra: tên NB, tên thuốc, liều lượng, đường dùng, thời gian, mục đích). Chuẩn bị thuốc vào khay riêng để tiến hành thực hiện cho NB.	Chỉ chuẩn bị thuốc cho 01 NB tại một thời điểm.
3. Chuẩn NB.	Định danh NB. Đo DHST để đánh giá tình trạng hiện tại của NB. Thông báo giải thích cho người bệnh (NB)/người nhà bệnh nhân (NNNB) về việc thực hiện chỉ định cho NB thở khí dung và cách hợp tác của NB/NNNB. Hướng dẫn NB tư thế thích hợp (tốt nhất là ngồi hoặc đầu cao, Fowler). Hỏi lại về tiền sử dị ứng của NB.	Đảm bảo xác định đúng NB. Đảm bảo NB/NNNB hiểu rõ, an tâm và đồng ý hợp tác thực hiện. Đảm bảo đúng tư thế đầu cao phù hợp để hít thở hiệu quả. Luôn khai thác tiền sử dị ứng khi dùng thuốc cho NB.
Trong khi thực hiện
1. Giải thích cho NB/NNNB.	Thông báo và giải thích cho NB/NNNB về việc thực hiện chỉ định thở khí dung với thuốc: tên thuốc và tác dụng trị liệu của thuốc (bao gồm cả tác dụng phụ nếu có). Đề nghị cùng NB/NNNB kiểm tra lại thông tin về người bệnh và thuốc trên y lệnh thuốc.	NB/NNNB biết được tên thuốc và tác dụng trị liệu của thuốc và yên tâm hợp tác.
3. Tiến hành cho NB thở khí dung.	Vệ sinh tay thường quy. Mang găng, phương tiện phòng hộ (nếu cần). Hút đờm dãi, vệ sinh mũi họng NB (nếu cần bằng nước muối sinh lý và thay găng nếu thực hiện bước này). Cho thuốc vào bầu khí dung, lắp vào mặt nạ. Kết nối dây dẫn của mặt với máy thở khí dung (hoặc nguồn oxy). Nhẹ nhàng úp mặt nạ ôm kín mũi miệng NB, điều chỉnh phù hợp, cố định mặt nạ bằng dây đeo qua đầu có trên mặt nạ (hoặc hướng dẫn NB dùng tay giữ kín mặt nạ khi thở). Bật nút khởi động máy xông khí dung (hoặc nguồn oxy chỉnh theo liều chỉ định). Hướng dẫn NB hít vào bằng miệng, thở ra bằng mũi; hít sâu thở chậm để đạt hiệu quả. Luôn theo dõi tình trạng hô hấp của NB. Tiếp tục thở đến khi không còn thấy sương phun ra thì liều thuốc đã hết. Lấy mặt nạ ra khỏi mặt và tắt máy (hoặc khóa oxy). Hút đờm nhớt sau khi thở khí dung (nếu cần) và lau khô mũi miệng cho NB.	Đảm bảo thực hiện đúng và đủ các bước vệ sinh tay để tránh lây nhiễm. Đảm bảo đường hô hấp được thông thoáng trước khi cho NB thở khí dung. Mặt nạ ôm kín mũi miệng. Gõ nhẹ vào bầu phun để kiểm tra xem có còn sương phun hay không. Giao tiếp và quan sát sắc mặt NB trong khi thở. Đánh giá lại NB sau khi thở và hút đờm (nếu cần).
Sau khi thực hiện
1. Giúp NB tiện nghi lại và theo dõi sau khi thở khí dung.	Tiện nghi lại cho NB. Thông báo cho NB đã thực hiện xong. Cho NB xúc miệng lại bằng nước sạch để tránh làm hỏng răng (đặc biệt là trẻ nhỏ). Dặn dò NB/NNNB theo dõi khi có dấu hiệu bất thường: chóng mặt, ho, khó thở, ... cần bấm chuông gọi hỗ trợ ngay. Đặt chuông báo gọi trong tầm tay NB.	NB/NNNB hiểu rõ các vấn đề cần theo dõi sau khi thở khí dung và gọi hỗ trợ khi cần thiết.
2. Thu dọn dụng cụ và phân loại rác thải.	Thu dọn và vệ sinh máy phun khí dung bằng cồn 70 độ. Rửa bầu phun với xà phòng và nước sạch, lau khô; cho mặt nạ của NB vào túi zip, ghi tên và cất vào tủ đầu giường NB. Phân loại rác trên xe tiêm và vệ sinh xe. Rửa tay thường quy.	Phân loại, xử lý rác thải đúng quy định ⇒ Giúp giảm nguy cơ lây nhiễm chéo cho các phương tiện dụng cụ khác.
3. Ghi chép hồ sơ.	Ghi chép lại: ngày giờ thực hiện thủ thuật, tên thuốc, liều lượng và đường dùng, tình trạng của NB trước và sau khi thực hiện thủ thuật. Ghi họ tên và chữ ký của người thực hiện y lệnh.	Đảm bảo ghi chép đầy đủ, chính xác.

THEO DÕI VÀ XỬ TRÍ BIẾN CHỨNG

Theo dõi

Theo dõi người bệnh khi thở khí dung là nội dung quan trọng trong quá trình điều trị nhằm bảo đảm hiệu quả và phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường:

Nhịp thở/Tần số thở.
Tình trạng ho, khò khè.
Các dấu hiệu sinh tồn.
Các phản ứng với thuốc như: phát ban, ngứa, nổi mề đay, khó thở tăng lên, co thắt phế quản, tim đập nhanh, chóng mặt, buồn nôn, nhức đầu, khô miệng, kích ứng hầu họng…

⇒ Việc phát hiện sớm các dấu hiệu và triệu chứng bất thường để xử trí kịp thời, nhằm tránh các biến chứng nặng nề cho người bệnh.

Biến chứng

Tại chỗ

Gây khó chịu mũi họng, ho, rát họng, khàn giọng,…
Nhiễm nấm miệng.
Co thắt phế quản.
Nhiễm khuẩn hô hấp.

Toàn thân

Dị ứng thuốc/Sốc phản vệ.
Nhiễm trùng máu.
Tác động lên hệ tim mạch: nhịp nhanh,loạn nhịp, hồi hộp, lo âu, tăng huyết áp,…
Phụ thuộc vào máy khí dung.

Tài liệu tham khảo

Bộ Y Tế, Điều dưỡng cơ bản I,II.
Bệnh viện Nhi Đồng 2. Điều dưỡng nhi khoa. Nhà xuất bản Y học. (Phun khí dung)
Trung Tâm Hô Hấp Bệnh Viện Bạch Mai (Kỹ thuật khí dung thuốc giãn phế quản).