Rối loạn tâm thần do rượu

Sảng rượu là một trạng thái loạn thần cấp tính và trầm trọng, thường gặp ở người nghiện rượu mạn tính, khi cơ thể suy yếu hoặc do có bệnh lý khác (nhiễm khuẩn, chấn thương…). Sảng rượu cũng có thể xuất hiện sau khi cai rượu tương đối, tuyệt đối hoặc sau khi sử dụng số lượng lớn.

• Sảng rượu có thể khởi phát cấp tính hoặc khởi phát từ từ. Ở giai đoạn này thường gặp chủ yếu mệt mỏi, chán ăn, rối loạn giấc ngủ và rối loạn thần kinh thực vật.
• Thay đổi cảm xúc: hoảng hốt, lo âu. Bệnh tiến triển nặng dần, đặc biệt vào buổi chiều tối; có thể có ảo tưởng thị giác, hồi ức…

b. Giai đoạn toàn phát:

• Ý thức mê sảng hoặc lú lẫn; các ảo tưởng và ảo giác sinh động; triệu chứng run nặng. Thường có hoang tưởng, kích động, mất ngủ…
• Rối loạn năng lực định hướng về thời gian và không gian; định hướng xung quanh có thể lệch lạc. Mức độ mù mờ ý thức thường nặng lên về chiều tối.
• Các dạng ảo giác: ảo thị, ảo thanh, ảo giác xúc giác…
• Hoang tưởng cũng rất thường gặp và thường là các hoang tưởng cảm thụ.
• Có thể kèm kích động và rối loạn giấc ngủ…
• Các rối loạn toàn thân rõ rệt: run chân tay; run lưỡi; vã mồ hôi; sốt nhẹ…
• Thời gian tồn tại của các triệu chứng thường không quá 1 tuần.

2. Chẩn đoán phân biệt.

• Mê sảng không do rượu; sa sút trí tuệ; tâm thần phân liệt.

• Ảo giác do rượu là tình trạng loạn thần do rượu, thường gặp ở người nghiện rượu mạn tính.
• Lâm sàng: khởi phát cấp tính hoặc từ từ, có thể kèm hoang tưởng; ảo thính; ảo thị; ảo giác xúc giác.

• Hoang tưởng ghen tuông phát triển trên cơ sở nghiện rượu mạn tính.
• Ban đầu, hoang tưởng ghen tuông chỉ xuất hiện trong trạng thái say; sau đó trở nên thường xuyên và có nội dung vô lý.
• Hoang tưởng ghen tuông có thể kèm theo các ý tưởng bị theo dõi, bị đầu độc.
• Hoang tưởng bị hại: có thể xuất hiện cùng với hoang tưởng bị theo dõi hoặc hoang tưởng ghen tuông…

Chẩn đoán xác định loạn thần do rượu với hoang tưởng/ảo giác chiếm ưu thế:

• Tình trạng loạn thần xuất hiện trong lúc hoặc ngay sau sử dụng rượu (thường trong vòng 48 giờ). Hoang tưởng và ảo giác là các triệu chứng nổi bật hàng đầu.
• Không chẩn đoán khi có ngộ độc hoặc cai rượu phối hợp; hoặc sử dụng chất gây ảo giác.
• Không chẩn đoán khi: ảo giác/hoang tưởng đã có trước khi lạm dụng rượu hoặc các giai đoạn tái diễn không liên quan đến rượu.

Chẩn đoán phân biệt hoang tưởng/ảo giác do rượu:

• Tâm thần phân liệt; sảng rượu (sảng run).

Lâm sàng: Tiêu chuẩn chẩn đoán:

• Khởi phát các triệu chứng trầm cảm xảy ra trong vòng hai tuần có sử dụng rượu.
• Các triệu chứng trầm cảm tồn tại hơn 48 tiếng và không vượt quá 6 tháng.

Chẩn đoán phân biệt:

• Trầm cảm đã có trước khi lạm dụng hoặc nghiện rượu.

• Lâm sàng: Đây là một trong các thể bệnh não thực tổn mạn tính do rượu. Bệnh loạn thần Korsakov xảy ra trong giai đoạn muộn của nghiện rượu.
• Chẩn đoán phân biệt: hội chứng quên thực tổn không do rượu; các hội chứng thực tổn khác dẫn đến suy giảm trí nhớ rõ rệt; rối loạn trầm cảm.

• Tổng phân tích tế bào máu ngoại vi: làm trước và sau điều trị.
• Sinh hoá máu: Glucose, ure, creatinin, acid uric; CK (làm trước và sau điều trị; nếu bất thường thì xét nghiệm hàng ngày trong tuần đầu); điện giải đồ (làm trước và sau điều trị; nếu có bất thường thì xét nghiệm hàng ngày trong tuần đầu điều trị); GOT, GPT (đánh giá trước điều trị và sau 1 tuần và 2 tuần điều trị), GGT, protein, albumin, bilirubin TP và TT, lipid máu (cholesterol, triglicerid, LDL, HDL).
• Đông máu cơ bản; tổng phân tích nước tiểu.
• Định lượng nồng độ cồn trong máu và trong hơi thở.
• Vi sinh: HIV, HbsAg, Anti HCV, huyết thanh chẩn đoán giang mai.
• XQ tim phổi; siêu âm ổ bụng; nội soi dạ dày…
• Trắc nghiệm tâm lý: thực hiện trước và sau điều trị.
• Mức độ trầm cảm (HDRS, Beck); mức độ lo âu (HARS, Zung); mức độ rối loạn sử dụng rượu (AUDIT); mức độ cai rượu (CIWA); đặc điểm nhân cách (EPI, MMPI); mức độ rối loạn giấc ngủ (PSQI); ngoài ra có thể thực hiện các trắc nghiệm đánh giá rối loạn nhận thức (MMSE), rối loạn stress - lo âu - trầm cảm (DASS)…
• Điện tâm đồ; điện não đồ, lưu huyết não, CT, MRI…
• Các xét nghiệm cận lâm sàng khác nếu có bất thường cần kiểm tra hàng ngày.

• Giải độc và điều trị hội chứng cai bằng thuốc.
• Tạo phản xạ ghét sợ rượu bằng thuốc và/hoặc điều trị chống tái sử dụng rượu.
• Chống loạn thần đối với loạn thần do rượu có hoang tưởng, ảo giác.
• Chống trầm cảm đối với rối loạn trầm cảm do rượu.
• Thuốc bảo vệ tế bào gan: aminoleban, silymarin, boganic…
• Thuốc tăng cường và nuôi dưỡng não: piracetam, ginkgo giloba, cholin alfoscerate, vinpocetin…

Người bệnh cần được nhập viện để điều trị nội trú.

• Haloperidol: viên 1,5mg, viên 5 mg, ống 5mg, liều 5-30mg/24 giờ.

• Diazepam 10-30mg/ngày dùng đường uống hoặc tiêm bắp, tiêm tĩnh mạch.

• Haloperidol: viên 1,5 mg, viên 5 mg, ống 5 mg, liều 5-30 mg/24 giờ.

• Risperidon: viên 1 mg, 2 mg, liều 1-12 mg/24 giờ.
• Olanzapin: viên 5 mg, 10 mg, liều 5-60 mg/24 giờ.
• Clozapin: viên 25 mg, 100 mg, liều 50-800 mg/24 giờ.
• Quetiapin: viên 50 mg, 200 mg, 300 mg, liều 600-800 mg/ngày.
• Aripiprazol: viên 15 mg, 30 mg, liều 10-30 mg/ngày.

• Thuốc bảo vệ tế bào gan: Aminoleban, Silymarin, Boganic, các amin phân nhánh khác…
• Bổ sung dinh dưỡng, nuôi dưỡng đường tĩnh mạch.
• Thuốc dinh dưỡng thần kinh.
• Thuốc tăng cường chức năng nhận thức.
• Điều trị các bệnh lý cơ thể kèm theo.
• Trường hợp sảng nặng cần tiến hành các biện pháp hồi sức tích cực hoặc chuyển khoa điều trị hồi sức tích cực.
• Liệu pháp tâm lý.
• Vận động trị liệu, hoạt động trị liệu …

Các thuốc chống loạn thần:

Chọn một hoặc hai hoặc ba thuốc trong số các thuốc sau. Ưu tiên đơn trị liệu; nếu đáp ứng chưa thỏa đáng, cân nhắc đổi thuốc hoặc phối hợp tối đa 3 loại thuốc nhằm hạn chế tác dụng không mong muốn.

• Thuốc bảo vệ tế bào gan: aminoleban, silymarin, boganic, các amin phân nhánh khác…
• Bổ sung dinh dưỡng, nuôi dưỡng đường tĩnh mạch.
• Thuốc dinh dưỡng thần kinh.
• Thuốc tăng cường chức năng nhận thức.
• Một số thuốc điều trị rối loạn giấc ngủ: lựa chọn một trong số các thuốc sau: zopiclon 3,75-15mg/ngày, melatonin…
• Liệu pháp tâm lý, vận động trị liệu, hoạt động trị liệu..
• Kết hợp các biện pháp hóa dược, tâm lý và xã hội để không tái sử dụng rượu. Có thể phối hợp: Disulfiram 125-250 mg/ ngày, Naltrexol 25-50mg/ngày.

Các thuốc chống trầm cảm:

Chọn một hoặc hai hoặc ba thuốc trong số các thuốc sau. Ưu tiên đơn trị liệu; nếu ít hiệu quả, xem xét chuyển loại thuốc hoặc kết hợp tối đa 3 loại thuốc để hạn chế tác dụng không mong muốn.

Phối hợp với các nhóm thuốc chống loạn thần, giải lo âu nhóm benzodiazepin hoặc Non-benzodiazepin trong những trường hợp cần thiết.

• Bù đủ nước và điện giải: dung dịch ringer lactat, natriclorua 0,9%, glucose 5% số lượng 1-3 lít/ngày đường truyền tĩnh mạch hoặc bù đường uống bằng oresol.
• Bổ sung vitamin nhóm B (B1, B6, B12) đặc biệt là vitamin B1 liều cao 1 g/ngày nên dùng đường tiêm.
• Thuốc bảo vệ tế bào gan: aminoleban, silymarin, boganic, các amin phân nhánh khác…
• Bổ sung dinh dưỡng, nuôi dưỡng đường tĩnh mạch.
• Thuốc dinh dưỡng thần kinh.
• Thuốc tăng cường chức năng nhận thức.
• Liệu pháp tâm lý: Liệu pháp cá nhân, liệu pháp gia đình, liệu pháp tạo động lực, liệu pháp nhận thức hành vi.
• Phục hồi chức năng tại cộng đồng: liệu pháp tái thích ứng xã hội (vận động trị liệu, hoạt động trị liệu, tạo công ăn việc làm cho người bệnh…).
• Chế độ dinh dưỡng: Trong trường hợp bệnh nhân không ăn được thì bù bằng truyền dịch. Bệnh nhân ăn bằng đường miệng: thức ăn giàu chất dinh dưỡng, dễ tiêu hóa, đầy đủ 4 nhóm.
• Điều trị bệnh lý kết hợp.