Thuật ngữ y học và dịch thuật

Tóm tắt

Dịch thuật chuyên ngành là một cấu phần quan trọng của lĩnh vực dịch thuật học. Trong phạm vi dịch thuật chuyên ngành, dịch thuật y học giữ vai trò đáng kể và đã được thảo luận khá nhiều trong nghiên cứu dịch thuật Anh-Việt và Việt-Anh [Vương Thị Thu Minh (12); Phạm Thị Minh Chiên (4); Nguyễn Phước Vĩnh Cố (9)]. Nổi bật trong mảng nghiên cứu này là công trình “Dịch Thuật Văn Bản Khoa Học” của Lưu Trọng Tuấn (7). Tuy nhiên, việc học tiếng Anh y học trong các trường y và vai trò của dịch thuật y học tại các trường đại học ngoại ngữ ở Việt Nam hiện còn chưa rõ nét. Vì vậy, trong bài báo này, chúng tôi tiến hành phân tích các thuật ngữ y học, dựa trên kiến thức về gốc từ, hậu tố, tiền tố và các đặc trưng của ngôn ngữ y học như các từ phổ thông mang nghĩa chuyên ngành, từ viết tắt, từ đồng nghĩa, ghép nhân danh; đồng thời trình bày một số phương thức gợi ý nhằm hỗ trợ dịch thuật thuật ngữ y học. Chúng tôi hy vọng nghiên cứu này sẽ góp một phần nhỏ cho dịch thuật nói chung và dịch chuyên ngành y nói riêng.

Theo Alison [2], khoảng gần ¾ thuật ngữ y học tiếng Anh bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp và La tinh cổ, trong đó các gốc từ là nền tảng hình thành nên hệ từ vựng thuộc nhóm ngôn ngữ này. Có thể nhận thấy một số gốc từ Hy Lạp và La tinh trong tên gọi các bộ phận cơ thể, chẳng hạn: “ophthalm-” [hy lạp]/“ocul-” [la tinh] (eye: mắt); “mast-” [hy lạp]/“mamm”- [la tinh] (breast: vú); “thorac-” [hy lạp]/“pect-” [la tinh] (chest: ngực); “phleb-” [hy lạp]/“ven-” [la tinh] (vein: tĩnh mạch); “oophor-” [hy lạp]/“ovar-” [la tinh] (ovary: buồng trứng), v.v. Ưu điểm đầu tiên của hệ thuật ngữ này là do kế thừa tiếng Hy Lạp và La tinh cổ nên nhìn chung không biến đổi theo thời gian (xưa viết như thế nào thì nay vẫn giữ cách viết như vậy). Ngoài ra, hệ thuật ngữ này được sử dụng rộng rãi trong cộng đồng y học trên thế giới, vì vậy có thể xem như một ngôn ngữ “quốc tế”. Tiếp theo, theo các nhà nghiên cứu thuật ngữ tiếng Anh y học, nếu người học/đọc/ dịch tiếng Anh y học nắm được nghĩa của từng thành phần nhỏ hơn thì có thể suy diễn ra nghĩa của cả thuật ngữ. Ví dụ: các thuật ngữ y học như carditis (viêm tim), cardialgia (đau vùng tim), cardiocele (thoát vị tim), cardiodynia (đau vùng tim), cardiopathy (bệnh tim), cardiophobia (chứng sợ mắc bệnh tim), cardioplegia (làm liệt tim)… đều được cấu thành từ gốc từ cardi- (heart: tim) và các hậu tố chỉ bệnh lý hoặc triệu chứng như -itis (viêm), -algia (đau, sự khó chịu), -cele (thoát vị, lồi), -dynia (đau, sự khó chịu), -phobia (nỗi sợ), -plegia (đột quỵ, liệt). Các thuật ngữ khác liên quan đến hệ tim mạch như cardiotomy (thủ thuật mở tim), cardiectomy (th/th cắt bỏ tâm vị), cardiorrhaphy (th/th khâu tim), cardiocentesis (th/th chọc tim), cardioplasty (th/th tạo hình thực quản/tâm vị), cardioscopy (phép soi tim)… cũng mang gốc cardio- (tim/tâm vị) và các hậu tố chỉ phương thức phẫu thuật như -tomy (rạch, mở, cắt), -ectomy (cắt bỏ, lấy đi), -rrhaphy (khâu), -centesis (chọc, dò), -scopy (soi)… Trong một số trường hợp, cần tra cứu từ điển y học để hiểu nghĩa đầy đủ của thuật ngữ. Ví dụ với ankyloglossia: nếu phân tích từ, tiền tố ankyl có nghĩa là cong và gốc từ gloss(o) có nghĩa là cái lưỡi; tuy nhiên, trong từ điển y học, thuật ngữ này được hiểu là “chứng cứng lưỡi” (tongue-tied). Đáng chú ý, một số hậu tố tính từ như “ic”, “ac”, “ar” khi kết hợp với các gốc từ của các hệ như “hepat(o)”, “cardi(o)” sẽ tạo ra các tính từ như “hepatic”, “cardiac” …; do đó, các tính từ chỉ cơ thể có nguồn gốc Hy Lạp/La tinh thường được giới y học ưa thích hơn. Thay vì dùng “disease of the liver”, “heart attack”, các bác sĩ ưa dùng “hepatic disease”, “cardiac attack”, v.v. Dưới đây là một số tính từ chỉ cơ thể có nguồn gốc Hy Lạp/La tinh thường gặp: hepatic and renal impairment (rối loạn thận và gan), duodenal ulcer (loét tá tràng), cervical cancer (ung thư cổ tử cung), coronary patient (bệnh nhân mạch vành), haemorrhagic fever (sốt xuất huyết), v.v.

Một đặc điểm nổi bật của ngôn ngữ chuyên ngành nói chung và ngôn ngữ y khoa nói riêng là các thuật ngữ mang nghĩa chuyên ngành được mượn từ ngôn ngữ phổ thông. Nếu trong ngôn ngữ pháp lý có những thuật ngữ được vay mượn từ ngôn ngữ phổ thông như maintenance (tiền chu cấp), consideration (tiền/điều khoản bồi hoàn), title (quyền đối với sở hữu tài sản), shall (có bổn phận/có nghĩa vụ) và ở lĩnh vực du lịch có các từ như carrier (hãng vận tải chở hành khách), package trong package tour (tour trọn gói), baggage trong baggage reclaim (nơi trả hàng hóa) … thì trong ngôn ngữ y khoa cũng tồn tại các đơn vị tương tự: chief/present complaint (lý do nhập viện/khai bệnh), history trong cụm từ past medical history (tiền sử bệnh) và trong history of the present illness (bệnh sử), incompetent cervix/cervical insufficiency (bất túc cổ tử cung/tử cung không đậu thai), mitral incompetence/insufficiency (hở van hai lá), tricuspid incompetence (hở van ba lá), colonic irrigation (súc ruột), drug tolerance (lờn thuốc/quen với thuốc). Từ “tender” trong ngữ cảnh đời thường thường được hiểu là “âu yếm, dịu dàng”, nhưng trong ngữ cảnh y học lại mang nghĩa “rờ/chạm vào thấy đau”; ví dụ: “My leg is still very tender where it was bruised”. Tương tự, “culture” theo nghĩa thông thường là “văn hóa”, song trong y học lại chỉ “nuôi cấy một nhóm vi khuẩn để phục vụ cho nghiên cứu y tế và khoa học”, như trong các cụm: “a culture of cholera germs” (sự cấy vi trùng bệnh tả), “a culture of cells from the tumour” (sự cấy tế bào từ các mô), “stool/sputum culture” (sự cấy phân/đờm), v.v. Có thể dẫn thêm các ví dụ trong hệ tiết niệu-sinh dục mượn từ ngôn ngữ phổ thông như frequency (tiểu nhiều lần), urgency (tiểu gấp, mắc tiểu), dribbing (tiểu lắt nhắt, đái nhỏ giọt), hesitancy (không tiểu được)…

Nhiều từ viết tắt rất quen thuộc đối với nhân viên y tế nhưng lại gây khó khăn (do khác biệt/không quen) cho người dịch. Thông thường, người Việt có xu hướng chấp nhận và sử dụng từ viết tắt trong tiếng Anh nhiều hơn so với từ viết tắt tương ứng trong tiếng Việt. Chẳng hạn, bệnh “chronic obstructive pulmonary disease” được dịch là “bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính”, tuy nhiên trong văn bản tiếng Việt thường dùng “COPD” thay vì “BPTNMT”. Bệnh “gastroesophageal reflux disease” tương đương với “bệnh trào ngược dạ dày - thực quản”, nhưng trong văn bản tiếng Việt thường vẫn dùng từ viết tắt tiếng Anh “GERD” hơn là cách dịch thuật tương ứng. Thuật ngữ “CABG” (Coronary Artery Bypass Graft: phẫu thuật bắc cầu động mạch vành) rất phổ biến trong thực hành tim mạch và được bệnh nhân tim mạch vành nhận biết nhiều hơn so với cách dùng từ viết tắt ở tiếng Việt như “PTBCDMV”. Điển hình nhất là một bệnh của thế kỷ: trong tiếng Việt có 2 tên gọi (“bệnh liệt kháng/hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải”), nhưng trong thực hành và tài liệu tiếng Việt lại được biết đến chủ yếu qua từ viết tắt tiếng Anh “AIDS/SIDA” ở tiếng Pháp.

Cũng như vốn từ phổ thông, trong thuật ngữ y học (medspeak) tồn tại nhiều mục từ đồng nghĩa. “Từ đồng nghĩa” là từ có cùng nghĩa hoặc gần nghĩa với một từ khác. Trong tiếng Anh cũng như tiếng Việt, một thuật ngữ chuyên môn thường có một hoặc nhiều từ đồng nghĩa trong ngôn ngữ phổ thông. Ví dụ: trong tiếng Anh, “acute cerebrovascular accident/stroke” tương ứng với tiếng Việt “tai biến mạch máu não/đột quỵ”. Tương tự, “myocardial infarction/heart attack” trong tiếng Anh tương ứng với tiếng Việt “nhồi máu cơ tim/đau tim”. Mề đay (urticaria) cũng có thể được gọi là phát ban; trong tiếng Anh, ngoài cách gọi “urticaria” còn có các từ đồng nghĩa như “hives”, “nettle rash”, “welts”.

Trong y học, ghép nhân danh (eponyms) là cách đặt tên cho một bệnh dựa trên tên người tìm ra bệnh hoặc theo tên một địa danh nơi bệnh được phát hiện. Ví dụ: hội chứng Barlow (tên của Thomas Barlow), sốt Lassa (tên địa danh ở Nigeria). Về mặt dịch thuật, ghép nhân danh là thách thức trước hết do số lượng của chúng. Thứ đến, xét theo góc độ dịch thuật, các thuật ngữ ghép nhân danh không tuân theo một quy tắc dịch ổn định. Theo Newmark (8), các từ ghép nhân danh có thể được hiểu ở quốc gia này nhưng lại gây khó hiểu ở quốc gia khác. Vấn đề trở nên phức tạp hơn khi trong tiếng Anh có một số hoặc nhiều thuật ngữ ghép nhân danh được dùng để mô tả cùng một bệnh. Một ví dụ điển hình là “bệnh bướu giáp lồi mắt” (exophthalmic goiter) nhưng đồng thời có các ghép nhân danh đồng nghĩa như “Basedow’s disease”, “Begbie’s disease”, “Graves’disease”, “Flajani’s disease”. Trong một số trường hợp, tiếng Việt có thể có thuật ngữ tương đương với ghép nhân danh hoặc đồng thời dùng ghép nhân danh tương ứng của tiếng Anh. Chẳng hạn, “Parkinson’s disease” được dịch ra tiếng Việt là “bệnh liệt rung”/“bệnh Parkinson”; “Alzheimer’s disease” cũng được gọi là “bệnh mất trí nhớ” hoặc “bệnh Alzheimer”.

Ở tiếng Việt, nếu thuật ngữ “thủy đậu” đồng nghĩa với từ vựng “trái rạ” thì ở tiếng Anh “varicella” đồng nghĩa với “chickenpox”. Tuy nhiên, ngoài việc đồng nghĩa với từ vựng phổ thông, một số thuật ngữ chuyên môn còn có thể đồng nghĩa với các ghép nhân danh. Theo Dermatology Therapy: A-Z Essentials (6), infantile scurvy (bệnh thiếu vitamin C) ngoài việc đồng nghĩa với “deficiency of vitamin C” còn đồng nghĩa với các ghép nhân danh như “Barlow’s disease”, “MollerBarlow disease”, “Barlow’s syndrome”, “Moller’s disease”. Việc lựa chọn một từ đồng nghĩa trong nhóm các từ đồng nghĩa hoặc các từ đồng nghĩa với ghép nhân danh trong dịch/viết phụ thuộc vào thể loại/loại văn bản và độc giả của văn bản được dịch.

Các từ dễ gây nhầm lẫn là những từ có hình thức trông tương tự hoặc nghe tương tự nhưng có nghĩa hoàn toàn khác; vì vậy thường gây ra sự nhầm lẫn.

Nắm vững hệ thuật ngữ là chìa khóa để thực hiện bản dịch y học hiệu quả, tuy nhiên như vậy vẫn chưa đủ. Người dịch tiếng Anh y học cần có kiến thức đầy đủ cho cả ngôn ngữ gốc và ngôn ngữ đích/ ngôn ngữ dịch, đồng thời cần nắm vững kiến thức chuyên môn thuộc đúng lĩnh vực mà mình dịch. Câu nhận xét của Morry Sofer [11] nhấn mạnh: “Người dịch chuyên nghiệp cần biết không chỉ đơn thuần ngôn ngữ gốc và ngôn ngữ đích/dịch. Họ còn phải phát triển kiến thức chuyên môn ở các lĩnh vực chuyên ngành mà họ dịch”.