Ỉa bậy

Post key: 81dc12e1-9813-5712-b481-578a9724fb41
Slug: ỉa-bay
Excerpt: Ỉa bậy (rối loạn đại tiện không kiểm soát/đi ngoài nơi không phù hợp ở trẻ) được chẩn đoán khi trẻ có đại tiện ra quần áo/sàn nhà hoặc nơi không phù hợp (có thể tự ý hay không), diễn ra ít nhất 1 lần/tháng và kéo dài trong 3 tháng liên tục; trẻ cần đạt mức phát triển tâm thần tối thiểu từ 4 tuổi trở lên. Triệu chứng thường đi kèm rối loạn chức năng ruột như táo bón, đại tiện không đều, đau bụng tái phát và có thể đau khi đi ngoài. Nguyên nhân liên quan phối hợp yếu tố sinh lý và tâm lý: nguyên phát thường gặp ở trẻ táo bón mạn tính (do kìm nén vì sợ đau), cùng các vấn đề tâm lý–hành vi; thứ phát thường xuất hiện sau một giai đoạn rèn luyện vệ sinh đúng trước đó và liên quan biến cố tác động lớn. Chẩn đoán xác định cần loại trừ bệnh lý thực thể gây nguyên nhân đầy đủ của ỉa bậy (ví dụ Hirschsprung). Hỗ trợ đánh giá gồm xem xét chức năng ruột (X-quang bụng, soi đại trực tràng tùy chỉ định), đánh giá tâm lý theo thang điểm phù hợp. Điều trị phối hợp: đánh giá chức năng ruột và tâm lý, loại trừ căn nguyên thực tổn; can thiệp y tế (nhuận tràng, thụt tháo khi phù hợp) kết hợp can thiệp hành vi, giáo dục gia đình–nhà trường, luyện tập thói quen đi vệ sinh và chế độ ăn nhiều chất xơ, uống đủ nước; đồng thời điều trị rối loạn tâm thần kèm theo. Tiên lượng phụ thuộc nguyên nhân và mức độ mạn tính, đa số có thể tự cải thiện dần nếu can thiệp phù hợp. Phòng bệnh chủ yếu là phòng táo bón, luyện tập thể dục, ăn uống hợp lý và can thiệp sớm vấn đề tâm lý liên quan đi ngoài. Tài liệu tham khảo: Quyết định số 2058/QĐ-BYT ngày 14/05/2020 của Bộ trưởng Bộ Y Tế về “Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị một số rối loạn tâm thần thường gặp”.
Recognized tags: chan-doan, dieu-tri, tre-em, bo-y-te

GIỚI THIỆU

  • Ỉa bậy được hiểu là tình trạng trẻ phóng thích phân ra các vị trí không phù hợp, chẳng hạn như quần áo hoặc sàn nhà, diễn ra ít nhất 1 lần trong 1 tháng và kéo dài liên tục trong 3 tháng; hành vi có thể xảy ra có chủ ý hoặc không chủ ý.
  • Ở trẻ, ỉa bậy thường đi kèm rối loạn chức năng của ruột, biểu hiện bằng đại tiện không đều, táo bón, đau bụng tái phát và đôi khi đau khi đi ngoài. Ỉa bậy được xếp vào nhóm rối loạn không do nguyên nhân thực tổn và yêu cầu trẻ phải ít nhất 4 tuổi.

NGUYÊN NHÂN

Rối loạn ỉa bậy liên quan đến sự phối hợp giữa các yếu tố sinh lý và tâm lý.
Ỉa bậy nguyên phát:
  • Táo bón mạn tính (75%): trẻ có thể né tránh cảm giác đau khi đại tiện bằng cách kìm nén, từ đó dẫn tới tình trạng đại tiện không tự chủ.
  • Bị lạm dụng tình dục.
  • Thái độ hằn học, kiểu nuôi dạy hà khắc của bố mẹ và hình phạt áp dụng cho các lỗi lầm của trẻ trong quá trình bố mẹ hướng dẫn cách đi vệ sinh.
  • Một số rối loạn tâm thần khác: tăng động giảm chú ý, ám ảnh sợ đặc hiệu (sợ nhà vệ sinh), rối loạn học tập, rối loạn hành vi, rối loạn bướng bỉnh chống đối.
Ỉa bậy thứ phát:
Rối loạn xuất hiện sau giai đoạn trẻ đã thực hành thói quen đi vệ sinh đúng đắn trước đó, thường kèm theo một sự kiện tác động lớn đến trẻ, ví dụ: bố mẹ chia tay, sự ra đời của một em ruột, thất bại trong học tập, chuyển nhà…

CHẨN ĐOÁN

Chẩn đoán xác định

  • Rối loạn ỉa bậy được xác định khi trẻ có hiện tượng đại tiện ở những nơi không phù hợp và mức độ diễn ra thường xuyên (ít nhất 1 lần trong 1 tháng) trong thời gian kéo dài 3 tháng. Trẻ phải đạt mức phát triển tâm thần nhất định, tối thiểu từ 4 tuổi. Trường hợp rối loạn bài tiết phân liên quan đến một bệnh lý nội khoa khác thì không được chẩn đoán rối loạn ỉa bậy.
  • Theo DSM IV-TR, rối loạn ỉa bậy được chia thành: táo bón kèm đại tiện không kiểm soát và không có táo bón kèm đại tiện không kiểm soát.
  • Một tỷ lệ đáng kể trẻ bị rối loạn ỉa bậy có bất thường tại cơ thắt hậu môn. Nhóm trẻ này thường thuộc dạng táo bón kèm đại tiện không kiểm soát, tức trẻ có khó khăn trong việc giãn mềm cơ hậu môn khi đi ngoài. Trong trường hợp này, thuốc nhuận tràng thường đáp ứng kém. Ngược lại, nếu trẻ không có bất thường về cơ thắt thì thường có cải thiện trong thời gian ngắn.
  • Rối loạn ỉa bậy có thể gặp ở trẻ không ghi nhận bất thường sinh lý. Khi đó, trẻ không kiểm soát tốt cơ thắt do trẻ tập trung vào việc khác hoặc do trẻ chưa biết cách thực hiện hành vi đại tiện; phân có thể bình thường, gần bình thường hoặc lỏng.
  • Rối loạn ỉa bậy cũng có thể xuất hiện ở trẻ có khả năng điều khiển tốt chức năng ruột nhưng vì nhiều lý do cảm xúc, trẻ vẫn đại tiện ra quần áo hoặc các nơi khác. Trong bối cảnh này, hành vi thường mang tính thoáng qua và không đủ tiêu chuẩn chẩn đoán.

Tiêu chuẩn chẩn đoán rối loạn ỉa bậy theo ICD-10

  • A. Trẻ bài tiết phân tái diễn vào những nơi không phù hợp (quần áo, sàn nhà), không tự chủ hoặc có chủ ý.
  • B. Tuổi đời và tuổi tâm thần của trẻ ít nhất là 4 tuổi.
  • C. Có ít nhất 1 lần ỉa bậy trong 1 tháng.
  • D. Thời gian tồn tại của rối loạn ít nhất 6 tháng.
  • E. Không có các bệnh lý thực thể tạo thành nguyên nhân đầy đủ của việc ỉa bậy.

Biệt định

  • F98.10. Không thể đạt được khả năng kiểm soát sinh lý ruột.
  • F98.11. Khả năng kiểm soát ruột hợp lý với việc đi ngoài bình thường.

Cận lâm sàng

  • Không có xét nghiệm đặc hiệu giúp chẩn đoán rối loạn ỉa bậy, tuy nhiên cần loại trừ các nguyên nhân khác trước khi đưa ra chẩn đoán ở một trẻ nghi ngờ rối loạn ỉa bậy, ví dụ bệnh Hirschprung (giãn đại tràng bẩm sinh).
  • Đánh giá chức năng ruột: chụp Xquang bụng để khảo sát tình trạng táo bón, soi đại trực tràng…
  • Đánh giá tâm lý: sử dụng các thang đánh giá trầm cảm Beck, Hamilton; thang đánh giá lo âu Zung, Hamilton; thang đánh giá trầm cảm ở trẻ em; thang đánh giá lo âu – trầm cảm – stress (DASS); thang đánh giá sự phát triển ở trẻ em (DENVER II); thang đánh giá hành vi trẻ em CBCL.
  • Thực hiện các xét nghiệm thường quy: công thức máu, sinh hóa máu, tổng phân tích nước tiểu, điện tim, siêu âm ổ bụng, x-quang tim phổi…

Chẩn đoán phân biệt

  • Dinh dưỡng không đúng.
  • Các bệnh lý của hậu môn, trực tràng, đại tràng (bệnh Hirschprung).
  • Tác dụng không mong muốn của thuốc.
  • Rối loạn về nội tiết hoặc thần kinh.

ĐIỀU TRỊ

Nguyên tắc điều trị

  • Đánh giá đầy đủ các chức năng ruột và đánh giá khía cạnh tâm lý.
  • Loại trừ căn nguyên thực tổn.
  • Điều trị phối hợp: can thiệp y tế, can thiệp hành vi của trẻ, can thiệp gia đình và nhà trường, kết hợp chế độ dinh dưỡng và luyện tập.
  • Điều trị rối loạn tâm thần phối hợp.

Điều trị cụ thể

- Điều trị y tế
  • Thuốc nhuận tràng.
  • Thụt tháo.
- Can thiệp hành vi của trẻ
  • Giúp trẻ nhận thức về rối loạn.
  • Củng cố hành vi đi vệ sinh hằng ngày.
  • Cải thiện chế độ ăn và rèn luyện.
  • Củng cố các hành vi tốt của trẻ thông qua khen thưởng.
- Rèn luyện kiểm soát chức năng đường ruột
Thực hành cho trẻ ngồi trên bệ vệ sinh hằng ngày; ví dụ: cho trẻ ngồi trong toilet trong 10 phút sau khoảng 20 phút sau mỗi bữa ăn.
  • Khen thưởng khi trẻ đại tiện đúng vị trí khi ngồi.
- Can thiệp gia đình và trường học
  • Giáo dục gia đình và điều chỉnh nhận thức rằng gia đình có thể bị vấy bẩn do hành vi không đúng của trẻ.
  • Giải quyết các căng thẳng trong gia đình và thiết lập môi trường không sử dụng hình phạt.
  • Giáo dục tại trường học để giảm bớt sự xấu hổ của trẻ.
- Chế độ ăn và tập luyện
  • Bổ sung nhiều chất xơ hằng ngày (cám gạo, tinh bột, hoa quả tươi, rau xanh).
  • Giảm thức ăn nhiều chất béo và đường.
  • Uống đủ nước.

TIÊN LƯỢNG VÀ BIẾN CHỨNG

Tiên lượng

  • Tiên lượng phụ thuộc vào nguyên nhân, tính chất mạn tính của triệu chứng và các rối loạn hành vi đi kèm.
  • Trong nhiều trường hợp, rối loạn ỉa bậy có xu hướng tự thuyên giảm dần; một số ít trường hợp có thể kéo dài đến giữa tuổi vị thành niên.
  • Trẻ có các yếu tố sinh lý, ví dụ kém nhu động dạ dày hoặc không có khả năng co giãn cơ hậu môn, thường khó điều trị hơn so với trường hợp có táo bón nhưng cơ hậu môn bình thường.
  • Rối loạn ỉa bậy có thể gây khó chịu cho hầu hết mọi người, bao gồm cả các thành viên trong gia đình của trẻ. Kết quả điều trị phụ thuộc vào mức độ sẵn sàng của gia đình và khả năng tham gia can thiệp mà không có cách đối xử hà khắc với trẻ.

Biến chứng

  • Ở rối loạn ỉa bậy có kèm táo bón và đại tiện không kiểm soát, tình trạng táo bón có thể gây các biến chứng gồm phân bít chặt trong trực tràng, chứng to đại tràng và nứt hậu môn.
  • Về mặt tâm lý, trẻ bị rối loạn ỉa bậy thường là đối tượng bị trêu chọc và bị xa lánh bởi bạn bè hoặc người lớn. Nhiều trẻ biểu lộ lòng tự trọng rất thấp hoặc cô lập xã hội, kèm theo rối loạn lo âu hoặc các rối loạn cảm xúc – hành vi khác.

PHÒNG BỆNH

  • Biện pháp phòng bệnh quan trọng nhất là ngăn ngừa trẻ bị táo bón.
  • Cho trẻ luyện tập thể dục thường xuyên (các trò chơi ngoài trời), xây dựng chế độ ăn hợp lý với nhiều hoa quả, rau xanh, các loại hạt không xay xát kỹ; hạn chế đồ ăn nhanh và đồ ăn chế biến sẵn. Đồng thời, cần cho trẻ uống đủ nước để giúp làm mềm phân.
  • Phát hiện sớm và can thiệp sớm các vấn đề tâm lý liên quan đến việc đi đại tiện của trẻ nhằm giảm nguy cơ bị táo bón.
  • Hướng dẫn trẻ đi vệ sinh khi trẻ đủ khả năng (thường sau 2 tuổi). Tổ chức cho trẻ đi vệ sinh đều đặn đúng giờ hằng ngày; sau bữa ăn có thể là một cách phù hợp.

Tài liệu tham khảo

  1. Quyết định số 2058/QĐ-BYT Ngày 14 tháng 05 năm 2020 của Bộ trưởng Bộ Y Tế về: Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị một số rối loạn tâm thần thường gặp.