Rắn hổ mang cắn

• Rắn hổ đất, rắn hổ mang một mắt kính (Naja kaouthia): Tên tiếng Anh: monocellate cobra, Thailand cobra, monacled cobra, Bengal cobra, monocled cobra. Đặc điểm nhận dạng sơ bộ: ở mặt sau của vùng mang phình có hình một mắt kính (monocle) dạng vòng tròn. Phân bố chủ yếu ở miền Nam; tại miền Bắc có nhiều nơi người dân nuôi loài rắn này.
• Rắn hổ mang miền Bắc, rắn hổ mang, rắn mang bành, con phì (Việt); ngù hố (Thái); tô ngù (Thổ); hu háu (Dao) (Naja atra): Tên tiếng Anh: Chinese cobra. Nhận dạng sơ bộ: mặt sau của vùng mang phình có hình hoa văn ở giữa với 2 vệt trắng (2 gọng kính) nối từ hoa văn sang hai bên và nối liền với phần máu trắng ở phía trước cổ. Phân bố ở miền Bắc.

• Rắn hổ mang là nhóm rắn độc có số lượng cá thể nhiều, sinh sống cả ở tự nhiên, xen kẽ trong khu dân cư và được nuôi nhốt; vì vậy con người có nguy cơ bị cắn.
• Lý do thường gặp nhất là chủ động bắt rắn. Các tình huống dẫn tới tiếp xúc giữa rắn và người gây tai nạn rắn cắn thường do rắn ẩn nấp ở các vị trí kín đáo như khe kẽ, hang, hốc, đống gạch,... trong khu dân cư hoặc ở cánh đồng; đồng thời rắn cũng có thể đi tìm thức ăn như cóc, nhái và xuất hiện tại các nơi có gia cầm,...

1. Điện tim.
2. Huyết học: công thức máu, đông máu cơ bản.
3. Sinh hóa máu: urê, creatinin, điện giải, AST, ALT, CPK, CRP, procalcitonin.
4. Khí máu động mạch: thực hiện khi có nhiễm độc nặng.
5. Xét nghiệm nước tiểu: tìm protein, hồng cầu, myoglobin.
6. Xét nghiệm nọc rắn (tùy theo điều kiện, nếu có):
   • Phương pháp: sắc ký miễn dịch, miễn dịch quang học, miễn dịch gắn enzym,...
   • Mẫu bệnh phẩm: có thể là máu, dịch vết cắn, dịch phỏng nước, nước tiểu.
   • Kết quả xét nghiệm thường là định tính; riêng với mẫu máu có thể thực hiện xét nghiệm định lượng nồng độ nọc rắn.
7. Siêu âm: tìm ổ áp xe vùng vết cắn; siêu âm Doppler đánh giá chèn ép do hội chứng khoang.
8. Các xét nghiệm, thăm dò khác: tùy theo tình trạng bệnh nhân.

Chẩn đoán xác định dựa vào các căn cứ sau:

• Rắn lành cắn: tại chỗ không sưng tấy, không có phù nề; khi khám thấy rất nhiều vết răng theo hình vòng cung; bệnh nhân có cảm giác ngứa tại chỗ rắn cắn.
• Rắn hổ chúa cắn: có vết cắn kèm sưng nề, nhưng thường sưng nề nhiều hơn; không có hoại tử (có thể có bầm máu dễ nhầm với hoại tử). Rắn hổ chúa thường to và dài (nặng vài ki lô gam tới hàng chục ki lo gam, dài trên thường 1mét đến vài mét); phần cổ bạnh không rộng nhưng kéo dài (rắn hổ mang có phần cổ bạnh rộng và ngắn).
• Rết cắn: thường đau buốt nhưng chỉ sưng nhẹ, không có hoại tử.
• Chuột cắn: vết răng có thể lớn, sưng nề nhẹ, không có hoại tử.

1. Điều trị rắn hổ mang cắn bao gồm điều trị hỗ trợ, điều trị triệu chứng và sử dụng huyết thanh kháng nọc rắn đặc hiệu.
2. Các bệnh nhân bị rắn hổ mang cắn cần được điều trị tại cơ sở y tế có khả năng cấp cứu và hồi sức, đặc biệt ưu tiên đặt nội khí quản và thở máy.
3. Ở bệnh nhân có biểu hiện nhiễm độc, cần xem xét chỉ định huyết thanh kháng nọc rắn càng sớm càng tốt; theo dõi sát và nhanh chóng dùng đủ liều nhằm hạn chế tối đa tổn thương hoại tử và di chứng.

Các biện pháp khuyến cáo:

• Ngay sau khi bị cắn, nhanh chóng bóp nặn máu và cọ rửa trong chậu nước trong vài phút; có thể kết hợp dội nước hoặc thực hiện dưới vòi nước chảy.
• Băng ép bất động: xem thêm bài rắn cạp nia cắn.
• Vận chuyển bệnh nhân: cần nhanh chóng đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế gần nhất bằng phương tiện vận chuyển phù hợp. Vùng bị cắn cần hạn chế vận động và để thấp hơn vị trí của tim.

Các biện pháp không khuyến cáo:

Không nên mất thời gian đi tìm thầy lang, lá thuốc, dùng hòn đá chữa rắn cắn, trích rạch, gây điện giật, chữa bằng mẹo,...; đặc biệt không nên chờ đợi xem tác dụng của các biện pháp sơ cứu trước khi cân nhắc tới cơ sở y tế, và càng không nên đến cơ sở y tế khi đã muộn, khi hoại tử đạt mức độ tối đa, xuất hiện biến chứng nặng hoặc tử vong.

Tùy theo nguyên nhân, thực hiện theo phác đồ xử trí sốc phản vệ với nọc rắn hoặc sốc nhiễm khuẩn.

• Tiêm phòng uốn ván khi có chỉ định.
• Chăm sóc vết thương: rửa vết thương, sát trùng và thay băng 2 lần/ngày hoặc nhiều hơn nếu cần thiết.
• Kê cao tay hoặc chân bị cắn nhằm hỗ trợ giảm sưng nề.
• Đau : thuốc giảm đau tốt nhất là HTKNR. Trường hợp đau do viêm tấy nhiễm trùng, có thể sử dụng paracetamol hoặc các thuốc chống viêm giảm đau không steroid.
• Tiêu cơ vân: tùy theo mức độ, tiến hành truyền dịch và lợi tiểu theo phác đồ bài niệu tích cực khi cần để đảm bảo thể tích nước tiểu, phòng ngừa suy thận cấp.
• Điều trị các biến chứng: bao gồm nhiễm trùng, hội chứng khoang, suy thận cấp, sốc nhiễm khuẩn, rối loạn đông máu, tổn thương mất một phần chi và sẹo da.

• Nếu bệnh nhân đến sớm và được dùng HTKNR sớm, nhanh chóng đạt đủ liều, tổn thương tại chỗ thường ít và ít phát sinh biến chứng; đa số trường hợp cần nằm viện tại các khoa hồi sức cấp cứu, chống độc trong vòng vài ngày.
• Các bệnh nhân nặng, biến chứng nặng hoặc tử vong thường do mất thời gian chờ đợi ở nhà để áp dụng các biện pháp sơ cứu rồi mới đến viện muộn; do đó được dùng HTKNR muộn. Một số bệnh nhân tử vong trên đường vận chuyển đến viện do suy hô hấp vì liệt cơ, không đến cơ sở y tế gần nhất mà tự đi thẳng tới tuyến sau.
• Sau vài ngày, tổn thương tại chỗ đạt mức tối đa, sưng nề bắt đầu giảm, hoại tử có vùng gianh giới rõ ràng và hết liệt.

• Suy hô hấp do liệt cơ.
• Nhiễm trùng vết cắn: viêm tấy vết cắn, áp xe vùng vết cắn.
• Suy thận cấp: do tiêu cơ vân hoặc do tụt huyết áp kéo dài.
• Hội chứng khoang: do sưng nề gây chèn ép và thiếu máu ngọn chi.
• Các biến chứng do nhiễm trùng: sốc nhiễm khuẩn và rối loạn đông máu nội mạch rải rác.
• Các biến chứng xa: cắt cụt một phần chi, sẹo phải vá da, ghép da.