Men tụy: Amylase, Lipase

Amylase là một nhóm enzyme được tổng hợp chủ yếu tại tuyến tụy và các tuyến nước bọt; ngoài ra còn có một phần được tạo ở gan, niêm mạc ruột non, buồng trứng và vòi trứng. Enzyme này tham gia thủy phân các carbohydrate phức tạp (tinh bột...) thành các carbohydrate đơn giản hơn, thuận lợi cho hấp thu. Amylase hiện diện trong máu, nước tiểu và một số dịch sinh học khác của cơ thể (nước bọt, dịch cổ chướng...). Lưu ý:
Amylase niệu tăng cao trong vòng 7-10 ngày sau viêm tụy cấp, do đó xét nghiệm amylase niệu rất hữu ích để chứng minh có tình trạng viêm tụy cấp sau khi hoạt độ amylase máu đã trở về bình thường.

Lipase là một enzyme tiêu hóa của cơ thể; nguồn gốc sản xuất duy nhất của enzyme này là tuyến tụy. Lipase tham gia chuyển hóa mỡ và triglycerid trong cơ thể thành các acid béo và glycerol. Thận thực hiện chức năng lọc enzyme lipase, đồng thời các ống lượn gần tái hấp thu gần như hoàn toàn lượng lipase này. Sau khi được vận chuyển qua ống tụy vào tá tràng, lipase thực hiện chức năng chuyển đổi chất béo trung tính thành các acid béo.

Chẩn đoán khi có 2 trong 3 tiêu chí:

• Amylase huyết thanh: tăng trong vòng 6-12 giờ sau khi bắt đầu viêm tụy cấp. Amylase có thời gian bán hủy ngắn khoảng 10 giờ và trong các đợt không biến chứng sẽ trở về bình thường trong 3-5 ngày. Amylase huyết thanh tăng cao > 3 lần giới hạn trên bình thường có độ nhạy chẩn đoán viêm tụy cấp là 67-83% và độ đặc hiệu là 85-98%. Tuy nhiên, mức tăng này có thể không được ghi nhận ở khoảng 20% bệnh nhân viêm tụy do rượu (do nhu mô không có khả năng sản xuất amylase) và ở 50% bệnh nhân viêm tụy liên quan đến tăng Triglyceride máu vì Triglyceride cản trở xét nghiệm Amylase. Do thời gian bán hủy ngắn nên có thể bỏ sót chẩn đoán ở bệnh nhân đến khám > 24 giờ sau khi khởi phát viêm tụy. Ngoài ra, tăng Amylase huyết thanh không đặc hiệu cho viêm tụy cấp và có thể gặp trong các tình trạng khác: sau ERCP, viêm túi mật cấp, viêm tuyến mang tai, nhồi máu cơ tim, nhiễm toa và nhiễm toan ceton, suy thận, thai ngoài tử cung vỡ, viêm vòi trứng, nghiện rượu, xơ gan,..
• Lipase huyết thanh: có độ nhạy đối với viêm tụy cấp 82-100%. Lipase huyết thanh tăng trong vòng 4-8 giờ sau khi xuất hiện triệu chứng, đạt đỉnh sau 24 giờ và trở lại bình thường trong vòng 8-14 ngày. Sự gia tăng của Lipase xảy ra sớm hơn và kéo dài hơn so với Amylase, do đó đặc biệt hữu ích ở bệnh nhân đến muộn > 24 giờ sau khi bắt đầu đau. Lipase huyết thanh cũng nhạy hơn so với Amylase ở bệnh nhân viêm tụy thứ phát do rượu. Tuy nhiên, sự tăng không đặc hiệu của Lipase cũng gặp trong: suy thận, viêm túi mật cấp, tắc ruột hoặc nhồi máu ruột, loét tá tràng, sỏi tụy, u tuyến tụy, đái tháo đường type 2, nhiễm toan cetone đo đái tháo đường, HIV, HCV, lipid máu cao, sau ERCP, bệnh viêm ruột,..