GIỚI THIỆU
Strychnin là một alkaloid được chiết xuất từ cây mã tiền (Strychnos nuxvomica), phân bố phổ biến ở khu vực châu Á và Châu Úc. Trước đây, dược chất này từng được sử dụng trong một số thuốc điều trị rối loạn tiêu hóa, nhược cơ, yếu cơ thắt, đái dầm. Hiện nay, strychnin ít còn được dùng trong y học; chủ yếu được gặp trong thuốc diệt chuột, thuốc y học cổ truyền hoặc đôi khi bị pha trộn trong một số chất cấm như cocain và heroin.
- Cơ chế tác dụng: strychnin có vai trò đối vận tại thụ thể của glycin ở sau synap. Glycin là chất ức chế dẫn truyền thần kinh tại thân não và tủy sống thông qua kênh clo. Khi glycin bị ức chế cạnh tranh bởi strychin sẽ xảy ra tình trạng tăng kích thích dẫn truyền thần kinh – vận động tại thân não và tủy sống, biểu hiện bằng các cơn co cơ giống động kinh theo kiểu toàn thể hóa. Ngoài ra, strychnin còn ức chế hoạt động của hệ GABA tại tủy sống, tuy nhiên tác dụng này được coi là ít quan trọng. - Strychin (strychnin) được hấp thu nhanh qua đường tiêu hóa hoặc niêm mạc mũi; thể tích phân bố lớn (13L/kg). Dược chất được chuyển hóa qua cytocrome P 450 ở gan và thải trừ qua nước tiểu tới 30% dưới dạng không thay đổi. Thời gian bán thải trung bình 10-16 giờ.
- Liều gây ngộ độc và nguy cơ: Ở người lớn, liều gây ngộ độc từ 30-100 mg có thể dẫn đến tử vong (gói bột 0,03%). Thậm chí có ca lâm sàng tử vong với liều 16mg. Tử vong có thể xảy ra trong vòng 30 phút. Bất cứ liều uống nào có chủ ý đều có khả năng gây tử vong nhanh chóng nếu không được điều trị sớm.
- Ngộ độc do thuốc diệt chuột chứa strychin.
- Nhiễm strychin do sử dụng một số thuốc y học cổ truyền của một số thầy lang chữa các bệnh: đái dầm, yếu cơ thắt, liệt dƣơng, rối loạn tiêu hóa. -Uống nhầm rƣợu xoa bóp có ngâm hạt mã tiền.
- Sử dụng các chế phẩm ma túy như cocain và heroin có pha strychnine.
CHẨN ĐOÁN
Lâm sàng
Hỏi bệnh
- Khai thác bệnh nhân hoặc người nhà về bệnh sử dùng thuốc diệt chuột, hoặc uống nhầm rượu xoa bóp ngâm mã tiền; đồng thời hỏi về việc đang sử dụng các thuốc đông y không rõ nguồn gốc hoặc lạm dụng các chất cấm như heroin và cocain.
Lâm sàng
Biểu hiện xuất hiện sau khi uống strychin khoảng 15-30 phút và thường kéo dài một vài giờ đến nhiều giờ:
- Co cứng cơ và đau cơ tiến triển toàn thân, tạo thành tư thế người ưỡn cong như trong bệnh uốn ván.
- Bộ mặt strychnin: co cơ mặt tạo khuôn mặt cau có, khó chịu và cố định; việc co kéo các cơ miệng làm bộc lộ cả hai hàm răng ra ngoài.
- Các triệu chứng co cơ xuất hiện sau khi có một kích thích rất nhẹ lên cơ thể như nắn bóp hoặc thăm khám.
- Co cứng cơ kéo dài có thể dẫn đến biến chứng: tăng thân nhiệt, hội chứng tiêu cơ vân cấp, hội chứng chèn ép khoang, myoglobin niệu và suy thận cấp.
- Bệnh nhân thường vẫn tỉnh trong cơn co cứng cơ do ức chế glycin tại tủy sống, trừ trường hợp hôn mê do thiếu oxy thứ phát; vì vậy trong ngộ độc strycnin không phải là co giật.
- Các triệu chứng khác có thể gặp gồm tăng nhạy cảm với âm thanh và ánh sáng, kèm tăng cảm giác đau. Một tiếng động nhẹ hoặc kích thích ánh sáng có thể khởi phát cơn co cứng.
- Trong trường hợp nặng, nếu co cứng cơ hô hấp có thể gây suy hô hấp và tử vong nếu không được xử trí phù hợp.
Cận lâm sàng
Xét nghiệm chẩn đoán đặc hiệu
- Xét nghiệm định tính: tìm strychin trong nước tiểu, dịch dạ dày và máu.
- Xét nghiệm định lượng: ít ý nghĩa lâm sàng vì không có sự liên quan giữa mức độ ngộ độc và nồng độ strychnin trong máu.
Xét nghiệm khác
- Sinh hóa: ure, creatinin, CPK, khí máu động mạch, myoglobin niệu nhằm phát hiện sớm các biến chứng tiêu cơ vân, suy thận, toan chuyển hóa hoặc myoglobin niệu.
Chẩn đoán xác định
Chẩn đoán xác định được đặt ra khi có bệnh sử ăn/uống dung dịch hoặc hóa chất chứa strychnin, kèm biểu hiện lâm sàng điển hình và xét nghiệm strychnin dương tính.
Phân loại mức độ
- Nhẹ: khi chỉ ghi nhận tăng phản xạ gân xương và co cứng cơ mức độ nhẹ; không có co cứng cơ cô hấp và không có suy hô hấp.
- Nặng: khi có co cứng cơ hô hấp gây suy hô hấp, cần an thần, giãn cơ và đặt nội khí quản.
ĐIỀU TRỊ
Xử trí cấp cứu
- Kiểm soát đường thở và hô hấp khi có suy hô hấp do co cứng cơ hô hấp: đặt nội khí quản, thở máy.
- Điều trị tình trạng tăng thân nhiệt và toan chuyển hóa nếu có.
- Hạn chế các kích thích có thể làm nặng bệnh nhân như tiếng động, ánh sáng và thăm khám.
Điều trị co cứng cơ
- Diazepam: Tiêm tĩnh mạch 5-10 mg, lặp lại sau 5-15 phút cho đến khi kiểm soát cơn giật. Trẻ em: liều 0,3-0,5 mg/kg. Cần lưu ý theo dõi, kiểm soát đường thở và hô hấp.
- Midazolam: 0,1-0,3 mg/kg cân nặng, tiêm tĩnh mạch chậm trong 20-30 giây; lặp lại nếu cần.
- Thiopental: 150-300 mg tiêm tĩnh mạch chậm (3-4 mg/kg cân nặng) trong thời gian 20-40 giây. Có thể truyền tĩnh mạch liên tục với liều không quá 2g/24 giờ.
- Thuốc giãn cơ: Trong các trường hợp nặng có thể dùng pancuronium 0,06-0,1 mg/kg. Người bệnh cần đặt nội khí quản và thở máy nếu sử dụng thuốc giãn cơ.
Các biện pháp hạn chế hấp thu
- Rửa dạ dày: thực hiện khi bệnh nhân đến sớm trước 2 giờ sau khi uống số lượng nhiều, nguy cơ ngộ độc cao.
- Than hoạt: liều 1g/kg cân nặng, kèm sorbitol với liều gấp đôi liều than hoạt.
- Trong trường hợp bệnh nhân co cứng toàn thân, nguy cơ sặc cao cần đặt nội khí quản trước khi rửa dạ dày.
Các biện pháp tăng cường đào thải chất độc
- Lọc máu ngắt quãng, lọc máu liên tục và lọc hấp phụ không có hiệu quả.
- Than hoạt đa liều chưa được nghiên cứu.
Thuốc giải độc đặc hiệu
- Chưa có thuốc giải độc đặc hiệu cho ngộ độc strychnin.
TIẾN TRIỂN VÀ BIẾN CHỨNG
- Triệu chứng lâm sàng thường diễn tiến theo hướng cải thiện tốt khi được điều trị hồi sức nội khoa, thường trong vòng vài giờ.
- Các biến chứng có thể gặp: tiêu cơ vân, suy thận, tăng thân nhiệt, myoglobin niệu và suy hô hấp. Trong đó, suy hô hấp do co cứng cơ và tăng thân nhiệt có thể dẫn đến tử vong nếu không được xử trí phù hợp.
PHÒNG BỆNH
- Đối với các trường hợp cố ý tự tử: khám và điều trị bệnh nhân rối loạn tâm thần có xu hướng tự tử; đồng thời giáo dục thanh thiếu niên lối sống lành mạnh.
- Đối với các trường hợp nhầm lẫn hoặc vô ý: dán nhãn phân biệt rượu ngâm thuốc, để rượu ngâm mã tiền ở vị trí cao, ngoài tầm với trẻ em và không để chung với các loại rượu uống được.
- Không tự điều trị bằng thuốc nam không rõ nguồn gốc.
- Không sử dụng các loại ma túy hoặc chất kích thích có nguy cơ lẫn strychin.
Tài liệu tham khảo
- Hướng dẫn chẩn đoán và xử trí ngộ độc. Bộ Y Tế. 31/08/2015