GIỚI THIỆU
Nguồn gốc căn nguyên của ngộ độc Ciguatera bắt đầu từ một loại vi tảo biển thuộc nhóm dinoflagellate, chi Gambierdiscus, phân bố ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới trên thế giới, sinh sống tại các rạn san hô và các tầng nước sâu. Các loài dinoflagellate nói trên tạo ra ciguatoxin và/hoặc tiền chất của ciguatoxin, bao gồm gambiertoxin. Khi cá ăn phải vi tảo chứa độc tố, gambiertoxin sẽ chuyển hoá thành độc tố Ciguatoxin và được tích lũy trong mô thịt của cá; các loài cá lớn hơn ăn cá đã tích lũy độc tố cũng tiếp tục tích lũy độc tố. Các loại cá thường liên quan đến ngộ độc gồm: Các hồng chuối, cá nhồng, một số loài cá mú, cá hổ phách, cá chình Moray, cá vẹt.. Chất ciguatoxin không bị ảnh hưởng khi nấu ăn hoặc làm đông lạnh. Khi người bệnh ăn phải cá có mức nồng độ độc tố vượt quá khả năng xử lý/đào thải của cơ thể sẽ phát sinh tình trạng ngộ độc, được gọi là ngộ độc Ciguatera.
Biểu hiện lâm sàng thường khởi phát trong vòng 6 giờ sau khi ăn cá (có thể muộn đến 30 giờ), với các triệu chứng có thể nặng gồm mạch chậm và tụt huyết áp, kèm theo các biểu hiện của ngộ độc thức ăn như nôn ói, tiêu chảy, tê rần vùng miệng lưỡi, tê bì, yếu, bủn rủn tay chân, ngứa, châm chích và tăng cảm giác đau.
ĐIỀU TRỊ
Hô hấp
Hiếm khi xuất hiện suy hô hấp do yếu cơ hô hấp hoặc do hôn mê, trong các tình huống này cần kiểm soát đường thở và hỗ trợ thông khí. Dù vậy, việc tiếp cận theo nguyên tắc ABC vẫn phải bảo đảm sự ổn định các chức năng sinh lý của bệnh nhân ngay từ giai đoạn ban đầu.
Tuần hoàn
Truyền dịch
Do tiêu chảy, nôn ói và hạ huyết áp, cần chỉ định truyền dịch tinh thể NaCl 0.9%. Liều thường dùng khoảng 20ml/kg, tương đương khoảng 1 lít trong cấp cứu ban đầu; sau đó nhu cầu bù dịch cần được hiệu chỉnh tùy thuộc đánh giá mức độ mất nước và các thông số huyết động, sinh hóa (lactate).
Mạch chậm và huyết áp tụt
Điều trị nhịp chậm đơn thuần có thể sử dụng:
- Atropin 0.5 mg IV, mỗi 5 phút và nhắc lại khi cần (không có liều tối đa theo mô tả này; tuy nhiên theo ACLS, giới hạn tối đa là 3mg).
Trường hợp có kèm tụt huyết áp, có thể dùng:
- Dopamin 5-20 mcg/kg/phút hoặc
- Adrenaline 2-10 mcg/phút.
Đối với đường truyền ngoại vi, cần pha loãng thuốc trước khi dùng.
Tiêu hóa
Tiêu chảy và nôn ói được xem như cơ chế loại bỏ chất độc ra khỏi cơ thể, vì vậy thường không cần điều trị đặc hiệu và không khuyến cáo dùng các thuốc làm giảm nhu động ruột. Tuy nhiên, có thể cân nhắc điều trị triệu chứng nôn khan bằng Ondasetron.
Ngứa
Có thể điều trị dựa trên kháng histamin H1, bao gồm Diphenhydramin, cetirizine, loratadin, ..
Dị cảm (viêm đa dây thần kinh)
Manitol
Mặc dù bằng chứng còn yếu và có tính mâu thuẫn, vẫn có thể cân nhắc dùng một liều duy nhất 0.5-1g/kg truyền trong vòng 1 giờ. Việc sử dụng được đặt trong khoảng 48 giờ đầu ở những bệnh nhân không bị mất nước hoặc sốc và có triệu chứng thần kinh gây dị cảm, yếu nhược đáng kể.
Gabapentin, Pregabalin, Amitriptyline
- Gabapentin và Pregabalin có thể có hiệu quả trong điều trị đau và dị cảm kéo dài do lạnh, tuy nhiên có tác dụng phụ gồm an thần và nguy cơ lệ thuộc thuốc.
- Amitriptyline có thể điều trị dị cảm mãn tính và ngứa, nhưng có thể không đạt hiệu quả đối với tình trạng rối loạn tiêu hóa liên quan đến nhiệt độ.
Đau đầu
Paracetamol là lựa chọn phù hợp.
Có thể cân nhắc Nifedipine, song cần tránh sử dụng trong giai đoạn cấp do nguy cơ gây tụt huyết áp nghiêm trọng.
Mất ngủ, trầm cảm, mệt mỏi mãn tính
Fluoxetine có thể được xem xét.
Chế độ ăn uống, sinh hoạt
- Các bệnh nhân sau khi đã bị ngộ độc cần tránh ăn cá, uống cà phê, rượu và ăn các loại hạt trong vòng 6 tháng sau ngộ độc, do nguy cơ tái phát triệu chứng.
- Lần ngộ độc sau thường nặng hơn lần ngộ độc trước.
- Đối với bệnh nhân nữ khi quan hệ tình dục có thể gây đau; cần sử dụng biện pháp hạn chế hoặc thay thế cho đến khi hết triệu chứng.
Tài liệu tham khảo
- Ciguatera fish poisoning. Uptodate